Door Gijs Mulder, 25-2-‘11

Veel hiphopliefhebbers die geïnteresseerd zijn in de oorsprong van hun geliefde genre zullen wel eens met Afrika Bambaataa in aanraking zijn gekomen. Het is de pionier uit The Bronx die met zijn mengsel van funk, elektronica en de eerste beginselen van rap aan de basis stond van hiphops razendsnelle ontwikkeling.

Nog in dezelfde jaren 80 waarin Bambaataa het terrein verkende, nam het genre een vlucht en ontwikkelde het zich rap tot een gevestigde, levendige cultuur die bolstond van de axioma’s. De welbekende Four elements of hiphop zijn daar een sprekend voorbeeld van. Bovendien groeide een cultuur waarin de sociale context van artiesten veelal van een minstens zo groot belang was als gangbare zaken als melodie en emotie. In de tijd van Bambaataa was hiphop echter nog allesbehalve autonoom en waren flirts met funk en electro aan de orde van de dag. Dat het in de begindagen in de eerste plaats een lokaal - vaak zelfs buurtgebonden - gebeuren was, is helder te zien aan de muzikale ontwikkelingen in New York en Detroit.

In dezelfde periode waarin New York met hiphop in aanraking kwam, creëerde de Afro-Amerikaanse gemeenschap in Detroit het eveneens door drumcomputers gedreven genre techno. Deze twee stijlen, die heden ten dage met name op sociaal en cultureel vlak twee uitersten lijken, hadden begin jaren 80 een sterke verwantschap. Niet alleen Afrika Bambaataa flirtte hevig met de klanken van Kraftwerk, ook Cybotrons debuutalbum Clear was een Amerikaans antwoord op de Duitse degelijkheid. Leg Looking for the Perfect Beat maar eens naast Clear en die gelijkende invalshoek is evident. Niet voor niets gebruikte Missy Elliott voor de basiszin van haar megahit Lose Control één van Bambaataas stokpaardjes en leende ze gretig van Cybotrons klassieke titeltrack om datzelfde nummer van een beat te voorzien.

Opmerkelijk genoeg dreven de twee culturen binnen de kortste keren uit elkaar. In de techno anonimiseerden de artiesten zich om de ziel van hun machines bloot te leggen, terwijl hiphop zich juist richtte op de uitdrukkelijke profilering van de artiest in kwestie. Toch bleven er ook parallellen, ogenschijnlijk onafhankelijk van elkaar. Tegen het eind van de jaren 80 raakte in beide stijlen de militante houding in zwang, met Public Enemy en N.W.A. als grote exponenten uit de hiphopscene tegenover de Detroitse techno en electro van Underground Resistance en Drexciya. Zowel in muzikale agressie als in uitingen naar de media en naar het algehele publiek is de parallel tussen de twee kampen door de jaren 80 heen blijven lopen, ondanks dat ze zelden tot nooit met elkaar communiceerden - althans niet in het openbaar. Toch zijn hiphop en techno nooit meer zo nauw verbonden geweest als door Afrika Bambaataa en Cybotron, en tot enige samenwerking van naam is het dan ook nooit gekomen. Maar beide stijlen zijn wel heldere voortvloeisels van de mythe rondom deze vreedzame gangleider uit The Bronx.

Bambaataa is het kleine, primitieve centrum van vele takken van het muzikale erfgoed. Vanuit een hoek geeft hij Cybotrons far-out elektronica een gezicht. Van de ene kant abstraheert hij met zijn elektronica de primitieve gedrevenheid en losbandigheid die de The Last Poets via de Slam Poetry uitten. Om het geheel af te maken plaatst hij Parliaments funk met beide benen op de grond. Dat deze samenkomst van stijlen zo nu en dan gepaard gaat met een nogal knullige opbouw van zijn nummers wordt gecompenseerd door het sympathieke enthousiasme dat vooral op zijn hoogtepunt Looking for the Perfect Beat diep binnendringt. Kevin Donovan (Bambaataas echte naam) produceert als DJ pur sang weinig zelf en leent gortig van zijn wijde variatie aan voorgangers, maar is door die samensmeltingen van onmiskenbaar belang geweest voor vele stromingen in de huidige hiphop. Van Zulu Nation - waaruit pro-Afrikaanse crews als Jungle Brothers en A Tribe Called Quest voortvloeiden - tot Dr. Dre’s G-Funk: allen zijn binnen hiphops korte bestaan terug te leiden tot de man die het genre vormgaf als prediker van de hiphopcultuur. In het licht daarvan is het interessant om eens beter te kijken naar enkele platen die Donovan in de vroege eighties uitbracht.

In 1981 debuteert Afrika Bambaataa met Zulu Nation Cosmic Force met Zulu Nation Throwdown. Over een funky grondlaag vloeit vooral een onbezorgde positiviteit. Het vertegenwoordigen van de afkomst is direct een belangrijke zaak, en verder behelst het thema vooral het in de stemming brengen van de luisteraar. Opmerkelijk is dat er, in tegenstelling tot op Bambaataas latere werk, zeven minuten lang onafgebroken wordt gerapt zonder refrein of instrumentale intermezzo’s. Een ander interessant gegeven is dat op deze archaïsche hiphopplaat al een vrouwelijke MC is te horen. Hoewel vrouwen lange tijd de ondergeschoven kindjes van hiphop zijn geweest, staat deze Queen Lisa Lee misschien wel het best van allemaal model voor de stijl waar de meeste rappers in de jaren 90 hun flow naartoe hebben ontwikkeld. Zulu Nation Throwdown is een waardige blauwdruk voor de lange collaboraties van rappers die ook in de 90s en 00s niet van de lucht zouden zijn.

Naast het reguliere studiowerk bracht Kevin Donovan al vroeg na zijn introductie een mixplaat uit. In 1983 zag Death Mix het licht, een plaat waarop Bambaataas muzikale omgeving losjes wordt verkend, maar waarop vooral de menselijkheid van het product weer de boventoon voert. En op de een of andere manier klinkt de plaat alsof muziek een concept is dat een week eerder voor het eerst het levenslicht zag. Weliswaar een concept inclusief de verstrekkende mogelijkheden om klanken te genereren, met electronica als belangrijkste moderne component, maar de al in 1980 opgenomen Death Mix is een verschrikkelijke rommel. Een samenraapsel waar de sociale context volledig domineert over zowel klankkleur, eenheid en liedjesstructuur. Kevin Donovan opereert in de eerste plaats als overbrenger van cultuur in een muziekstijl die met regelmaat volkomen structuurloos is. Latere hiphoppers, die dicht bij de cultuur stonden, transformeerden de straatbeelden en de frustraties naar een duidelijk gevormd concept. Donovan daarentegen smeert de opgeroepen sfeer waanzinnig direct uit over zijn publiek, zonder zich al te druk te maken over structuren. Van coherentie of berusting is namelijk geen moment sprake op deze onbevangen livemix.

Vrijwel tegelijk met de eerder genoemde grondslagen verschenen in 1982 de singles Planet Rock en Looking for the Perfect Beat, vier laar later samengevoegd met nog vijf andere tracks op Planet Rock: The Album. Op de titeltrack wordt de kern van Kraftwerks Trans-Europe Express gestript en met de nodige dreiging en een scheutje adrem funk bewerkt tot een avontuurlijke, ietwat naïeve reis door de straten van The Bronx. Looking for the Perfect Beat heeft een iets technischere klank, met de mens en machine op vrijwel gelijk niveau en in een duidelijk samenspel met elkaar. Subsecties volgen elkaar in hoog tempo op en de gejaagdheid van de MC’s voert de boventoon: pas veel later zou de nonchalance zijn intrede in de scene doen. Het maakt de plaat ondanks zijn zeven nummers een relatief vermoeiende zit, ook omdat hij kwalitatief slechts leunt op de twee inventieve openingsnummers. Ook de latere tracks zijn extreem identiteitsvol, kenmerkend en vol passie uitgevoerd, maar kunnen een zekere mate van knulligheid en willekeur niet wegvlakken. En daarom zit de charme van ook Planet Rock: The Album in het enthousiasme en de onbevangenheid van Bambaataa en zijn vrienden, meer dan in kwalitatieve producties.

Welbeschouwd heeft Kevin Donovan meer bruggen gebouwd dan sterke platen vervaardigd. De wegen funk en electronica heeft hij laten samenkomen en met het netgeboren hiphop erbij heeft hij geholpen een essentiële driesprong te creëren. De drie stijlen kwamen later nooit meer zo dicht bij elkaar, maar zowel hiphop als techno ontwikkelde zich wel direct in sneltreinvaart tot een werelddominerende muziekstijl. En dat maakt Afrika Bambaataa vooral tot een curiosum van de transitie tussen de oudste electro en de daaruit voortvloeiende hiphopbeweging. Kwalitatief zijn alleen Planet Rock en Looking for the Perfect Beat echt sterk, maar voor wie hiphops grondslagen boeiende materie zijn, bieden ook zijn andere platen een bijzonder interessante luistertour.