Door Thomas Heerma van Voss en Sevan Markerink, 7-4-‘11

Het is alweer zestien jaar geleden dat de legendarische rapper Eazy-E zijn leven door ziekte moest besluiten. Wat de kleurrijke Amerikaan voor de gangsterrap heeft betekend behoeft waarschijnlijk geen uitleg meer: tot op de dag van vandaag wordt er door veel MC’s gerefereerd aan E, zowel vanwege zijn zakelijke als artistieke verdiensten. Dat er sinds zijn begrafenis op 7 april 1995 in Compton een heuse Eazy-E Day in het leven is geroepen, illustreert wat dat betreft zijn invloed en erkenning. Genoeg reden voor een overzicht van de opkomst en val van Eazy’s eigen Ruthless Records.

Compton (Californië) is het decor van Eric ‘Eazy-E’ Wrights (1963) jonge jaren. De voorstad van Los Angeles wordt steevast geteisterd door armoede, criminaliteit en rivaliteit tussen The Crips en The Bloods. Als Eazy op zijn zestiende van de middelbare school wordt getrapt ziet de jongen, dan al lid van de Kelly Park Compton Crip, weinig uitweg meer: hij begint te dealen in crack, een drug die in die periode in opkomst is en relatief simpel en lucratief is te verhandelen. Het resulteert in een risicovolle, weinig stabiele levensstijl. “If you looked at Eazy’s knuckles, they were gone. They were dimpled. He had scars and shit,” zou Mazik, oud-collega bij de groep Blood of Abraham, later in een interview met Swindle Magazine zeggen.

Toch vergaart Eazy al snel succes. Volgens diezelfde Mazik heeft Eazy rond zijn drieëntwintigste (1986) rond de 250.000 dollar aan drugsgeld bij elkaar gespaard. En daar wil de kleine man iets mee opbouwen, hij wil de crackgame ontvluchten. Toeval of niet, maar in die periode leert hij in de Comptonse nachtclub Eve After Dark het electrohopcollectief World Class Wreckin’ Cru kennen. Eazy polst twee van de groepsleden voor een samenwerking: DJ Yella en Dr. Dre. Deze gaan onmiddellijk akkoord, maar niet nadat Dre heeft geadviseerd ook zijn rhymes schrijvende buurtvriend Ice Cube (van de groep C.I.A.) erbij te betrekken. “Eazy had a partner named Ron-De-Vu, Dre was in the World Class Wreckin Cru, I was in C.I.A. We all kinda was committed to these groups so we figured we’d make an all-star group and just do dirty records on the side,” aldus Ice Cube (Swindle Magazine).

Voor deze patstelling verzint Eazy een simpele uitweg: hij begint zijn eigen label. Maar daar is natuurlijk wel enige ervaring voor nodig en daarvoor gebruikt (lees: misbruikt) hij DJ Alonzo Williams (leider van World Class Wreckin’ Cru). Eazy betaalt hem 750 dollar om in contact te komen met Jerry Heller, een manager die dan furore heeft gemaakt met promotiewerk voor onder andere Pink Floyd en Elton John. Eazy laat hem het nummer Boyz N The Hood horen - gerapt door Eazy-E, geschreven door Ice Cube en geproduceerd Dr. Dre - en Heller is op slag overtuigd. Hij besluit Eazy-E te helpen en in 1987 richten de twee een label op: Ruthless Records. Ice Cube, Dr. Dre en DJ Yella krijgen een officieel contract opgestuurd en keren hun groepen de rug toe.

Buurtgenoot The Arabian Prince sluit zich daarna bij het stel aan, en daarmee is de vijfmansformatie N.W.A. (Niggaz With Attitude) compleet. Nog in hetzelfde jaar (1987) wordt er een vijf nummers tellend EP’tje de markt op geslingerd: Panic Zone. Vlak daarna releast de groep ook een compilatiealbum, een soort uitbreiding van de EP, N.W.A. and the Posse. Beide albums kunnen in Compton op een positieve ontvangst rekenen, maar door de grote wisselvalligheid, weinig coherente stijl en soms wat fletse producties zorgen beide schijfjes niet voor het gewenste succes. Dat komt namelijk pas een jaar later, in 1988. Eerst sluit MC Ren, eveneens uit Compton, zich aan bij de groep, terwijl The Arabian Prince zich wil richten op zijn solocarrière en vertrekt. Een besluit waar hij later wellicht spijt van heeft gekregen, want nog in 1988 komt de doorbraak van N.W.A. en daarmee ook van Ruthless: Staight Outta Compton. Alsof dit nog niet genoeg is, brengt Ruthless slechts een maand later ook nog eens Eazy’s solodebuut Eazy-Duz-It uit.

Beide albums worden vanwege hun enthousiaste, rauwe sound positief ontvangen en zetten het merk N.W.A. direct op de kaart. Ook Ruthless Records krijgt plotseling aanzien; zonder aanvankelijk enige steun van de radio of een promotietour halen de platen de dubbelplatina-status. Dit is mede te danken aan de track Fuck tha Police, die Ruthless een officiële FBI-waarschuwing oplevert: betere promotie bestaat er natuurlijk niet. En van de ene op de andere dag runnen Eazy-E en Jerry Heller één van de meest besproken raplabels in Amerika.

Zoals het een groot raplabel betaamt, ontstaan er meteen grootse plannen - plannen die unaniem succes opleveren. De zangeres Michel’le haalt met haar Michel’le (1989) de toplijsten, terwijl Supersonic (1988) van de vrouwelijke rapformatie J. J. Fad en No One Can Do It Better van rapper The D.O.C. (1989) beide platina gaan. Ook het debuut van de gangsterrapgroep Above the Law (Livin’ Like Hustlers, 1990) maakt indruk.

Als het verhaal van Ruthless ergens een scheidslijn kent, is het hier. Want tot dit moment heeft het alle ingrediënten van een klassiek succesverhaal: iemand probeert zijn straatleven te ontvluchten en daarin slaagt hij niet alleen, hij richt een bedrijf op waarmee hij generatiegenoten dezelfde kans geeft. Iedereen die meewerkt heeft talent, iedereen werkt samen, iedereen oogst lof. Zoiets kan natuurlijk niet lang standhouden.

Het verlies van Ice Cube wordt aanvankelijk nog goed opgevangen. N.W.A. blijft bij elkaar en haar tweede album, Efil4zaggin (1991), krijgt internationale media-aandacht. Maar ondertussen is merkbaar dat het fundament onder Ruthless op losse schroeven staat. Ice Cube vertrekt na een financieel geschil met Jerry Heller, en ook Dr. Dre en The D.O.C. beginnen er genoeg van te krijgen: terwijl zij al het werk moeten doen, is het Heller die naar hun mening het meeste geld verdient. Dr. Dre in Dr. Dre: A Biography (2006): “The split came when Jerry Heller got involved. He played the divide and conquer game. He picked one nigga to take care of instead of taking care of everybody, and that was Eazy. And Eazy was like, 'I'm taken care of, so fuck it'.”

Zelfs MC Ren, die Ruthless zijn hele leven trouw is gebleven, heeft later in een interview met HiphopDX moeten bekennen dat de situatie bij Ruthless voor bijna niemand eerlijk aanvoelde: “We felt he [Jerry Heller] didn’t deserve what he was getting. We deserved that shit. We were the ones making the records, traveling in vans and driving all around the place. You do all those fucking shows trying to get known, and then you come home to a fucking apartment. Then you go to his house, and this motherfucker lives in a mansion.”

Het is Suge Knight, een fysiek imponerende ex-footballspeler en ex-bodyguard met grote ambities, die bloed ruikt. Hoe hij het precies voor elkaar krijgt is onduidelijk, maar hij weet Dr. Dre, Michel’le en The D.O.C. bij Ruthless los te weken en bij zijn net opgerichte label Death Row onder te brengen. Eazy-E heeft later gezegd dat Knight Eazy’s moeder en andere familieleden er plotseling bij betrok en bedreigde; Jerry Heller vertelt in zijn biografie Ruthless: A Memoir een iets ander verhaal, waarbij er zelfs een honkbalknuppel aan te pas zou zijn gekomen. Hij schrijft hierbij zelfs dat Eazy-E in die periode met het idee speelde Suge Knight om te brengen. Volgens Heller was Eazy hier bloedserieus over, en had hij het waarschijnlijk ook gedaan als Heller hem er niet van had overtuigd dat het geen strategische zet was. Hoe het ook is gegaan, de gevolgen blijven hetzelfde: Suge Knight blijft in leven en Eazy tekent noodgewongen de contracten die het vertrek van de drie Ruthless-artiesten officieel maken. En zo raakt het label in één keer haar belangrijkste solorapper en haar voornaamste producer kwijt: een klap die het label nooit te boven is gekomen.

Maar met MC Ren en Eazy-E blijft er aanvankelijk natuurlijk genoeg talent over. Het probleem is vanaf hier dan ook niet zozeer het talent, maar de manier waarop dit wordt benut. Want doordat er vanuit het Dr. Dre-kamp vrijwel meteen na zijn vertrek een nieuwe stijl wordt geïntroduceerd (G-Funk), en aan de hand van die stijl Eazy en Ruthless flink worden gedisst, moet Eazy wel snel reageren. Op zijn tweede solowerk, de EP It’s On (Dr. Dre) 187um Killa is dit aan alles te merken. Eazy neemt de productiestijl van Dr. Dre over, verweert zich grotendeels tegen de disses die al op hem zijn afgevuurd, noemt Dre zelfs in de titel, terwijl ook één van zijn nieuwe protegés - Dresta - een naam heeft die direct een reactie vormt op Dre. Los van de kwaliteit van deze EP indiceert het dat Ruthless in een paar jaar drastisch is veranderd: het label maakt niet meer de dienst uit, het reageert op anderen.

Er is niemand die het tij kan keren. Het tweede album van J.J. Fad slaat volledig dood en MC Ren heeft hoorbaar te weinig talent om zichzelf opnieuw uit te vinden zoals Dr. Dre en Ice Cube dat wel doen. Tot overmaat van ramp weten ook de nieuwe Ruthless-acts de radio en televisie maar nauwelijks te bereiken. Blood of Abraham, Penthouse Playa Clique, Menajahta, Yomo & Maulkie: het zijn stuk voor stuk acts die ondanks minstens één Ruthless-release niemand zijn bijgebleven. En dat terwijl Dr. Dre met namen als Snoop Dogg, Nate Dogg en Tha Dogg Pound op de proppen komt.

Het is veel te sterk uitgedrukt om te zeggen dat Ruthless vanaf het uiteenvallen van N.W.A. niets meer heeft betekend, maar zoals gezegd is de vooruitstrevende functie van het label vrijwel meteen verdwenen; Eazy-E, toch de grote ster van het geheel, is vooral bezig met het achtervolgen van Dre en verder rommelt het intern ook steeds duidelijker. J.J. Fad valt uit elkaar, de overstap naar distributeur Relativity pakt ongunstig uit en ten slotte gaan er zelfs geruchten dat Eazy-E zijn kompaan Jerry Heller niet meer helemaal vertrouwt. Het is snakken naar een groot talent dat het tij kan keren, en hoewel hij nog een contract tekent met een groep die wereldwijd zal aanslaan, maakt Eazy-E geen Ruthless-succes meer mee.

In 1995 overlijdt hij aan de gevolgen van aids. Het is een gebeurtenis die de overige N.W.A.-leden weer nader tot elkaar brengt, maar zelfs als er later over een reünie wordt gesproken, is één ding duidelijk: die zal niet bij Ruthless Records worden gehouden. Want iedereen is het er tot op zekere hoogte toch over eens dat Jerry Heller de grote boosdoener achter het geheel was; in zijn net aangestipte biografie pleit Heller zichzelf weliswaar volkomen vrij, maar ook de overgebleven Ruthless-artiesten lijken voornamelijk vanwege Eazy bij Ruthless te zitten: vrijwel iedereen verlaat het label, inclusief Will 1X and the Atban Klann, de groep die later bekend zou staan onder de naam The Black Eyed Peas.

Toch houdt de Ruthless-geschiedenis hier niet op. Tomica Wright neemt na haar mans dood het heft in handen en probeert met wisselingen qua promo en distributie het label nieuw leven in te blazen. Dat lukt nauwelijks, maar de groep Bone Thugs-N-Harmony, die vlak voor zijn dood door Eazy werd ontdekt, heeft wel eindelijk succes - niet met slechts één single, maar met meerdere albums. Het biedt Ruthless financieel voldoende ruimte om verder te bouwen, en de overige jaren negentig worden er dan ook tig nieuwe acts ingelijfd. Helaas verlaten de meeste daarvan het label al, voor een werkelijke release te hebben uitgebracht.

De enige albums waarmee Ruthless de laatste jaren nog aandacht heeft gekregen zijn heruitgaven van werk uit de begindagen. N.W.A. blijft populair, The D.O.C. is nog altijd een bekende naam en ook Eazy’s solowerk wordt nog steeds gedraaid. Vorig jaar scoorde undergroundact Hopsin nog enig succes, maar zelfs die heeft het label al weer verlaten; nu zijn de onbekende Agina en Na’Sha, aldus Wikipedia, de enige overgebleven Ruthless-acts. De gigantische foto van Eazy-E op de officiële homepage van het label is in dat opzicht veelbetekenend: het gaat nauwelijks meer om de huidige acts, Ruthless is een label dat leeft in het verleden.

Niet ten onrechte, want door de omstreden reputatie van Heller, de achtervolgingsrol van Eazy-E en een gebrek aan nieuw talent is Ruthless na N.W.A.’s breuk gaandeweg een marginale speler geworden. Als het label begin jaren negentig was gestopt, had het waarschijnlijk te boek gestaan als één van de grootste hiphoplabels ooit. Nu heeft het vijf grote succesjaren meegemaakt en vervolgens twintig jaar voornamelijk achter de rest van de scene aangehobbeld. Alsof Ruthless zich erbij heeft neergelegd, komt er tegenwoordig ook amper nog nieuw materiaal uit. Er staat alleen één filmrelease gepland voor 2012: een documentaire over, hoe kan het ook anders, de hoogtijdagen van N.W.A.